Από πού ξεκινάει και πότε μας εγκλωβίζει
Η ανάγκη να είμαστε αρεστές δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα ούτε προσωπικό ελάττωμα.
Είναι μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, ψυχολογικά και εξελικτικά θεμελιωμένη: η ανάγκη για
σύνδεση, αποδοχή και ασφάλεια μέσα στις σχέσεις.
Το ερώτημα δεν είναι αν θέλουμε να αρέσουμε, αλλά πότε αυτή η ανάγκη παύει να μας
προστατεύει και αρχίζει να μας περιορίζει.
Πού γεννιέται η ανάγκη
Σύμφωνα με τη θεωρία δεσμού, ο άνθρωπος από τη βρεφική ηλικία μαθαίνει ότι η
συναισθηματική του επιβίωση εξαρτάται από την ανταπόκριση των σημαντικών άλλων.
Όταν η αποδοχή δίνεται με όρους —όταν το παιδί είναι «καλό», ήσυχο, εξυπηρετικό,
επιτυχημένο— η αγάπη συνδέεται ασυνείδητα με την προσαρμογή.
Έτσι, η ανάγκη να αρέσουμε δεν εμφανίζεται ως επιλογή, αλλά ως στρατηγική σύνδεσης:
αν προσαρμοστώ, αν ικανοποιήσω, δεν θα χάσω τη σχέση.
Γιατί οι γυναίκες το κουβαλούν βαρύτερα
Η κοινωνικοποίηση των γυναικών ενισχύει διαχρονικά αυτόν τον μηχανισμό. Τα κορίτσια
μαθαίνουν νωρίς ότι η αξία τους συνδέεται με τη φροντίδα, την ευγένεια, τη
συναισθηματική διαθεσιμότητα και την αποφυγή σύγκρουσης.
Η σύγχρονη γυναίκα καλείται να είναι ταυτόχρονα δυναμική και «εύκολη», ικανή αλλά όχι
απαιτητική, ανεξάρτητη αλλά πάντα διαθέσιμη. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανάγκη να αρέσουμε
δεν είναι απλώς προσωπική· είναι κοινωνικά ενισχυμένη.
Πότε η ανάγκη γίνεται παγίδα
Η ανάγκη για αποδοχή παύει να είναι λειτουργική όταν αρχίζει να καθορίζει συστηματικά
τις επιλογές μας:
– όταν λέμε «ναι» ενώ μέσα μας υπάρχει «όχι»,
– όταν φοβόμαστε να εκφράσουμε δυσαρέσκεια ή όριο,
– όταν η αυτοεκτίμησή μας εξαρτάται από την έγκριση των άλλων.
Τότε δεν σχετιζόμαστε αυθεντικά. Προσαρμοζόμαστε για να μη χαθούμε.
Και αυτό έχει ψυχικό κόστος: κόπωση, ενοχές, θυμό που στρέφεται προς τα μέσα, αίσθηση
κενού.
Η ψευδαίσθηση της αποδοχής
Ο Winnicott περιέγραψε το false self: έναν εαυτό που διαμορφώνεται για να
ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των άλλων. Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο
προσπαθούμε να αρέσουμε, τόσο λιγότερο νιώθουμε ότι μας βλέπουν πραγματικά.
Η αποδοχή που βασίζεται στην αυτοακύρωση δεν βιώνεται ως ασφάλεια. Βιώνεται ως
διαρκής επιτήρηση του εαυτού.
Κοινωνικά δίκτυα: η ανάγκη για αποδοχή σε ψηφιακή μορφή
Στη σύγχρονη εποχή, η ανάγκη να είμαστε αρεστές δεν περιορίζεται στις προσωπικές
σχέσεις. Μεταφέρεται και εντείνεται μέσα στα κοινωνικά δίκτυα, όπου η αποδοχή γίνεται
ορατή, μετρήσιμη και δημόσια.
Likes, σχόλια και προβολές λειτουργούν ως στιγμιαίες επιβεβαιώσεις. Η νευροψυχολογία
δείχνει ότι αυτή η άμεση ανταμοιβή ενεργοποιεί το σύστημα ντοπαμίνης, δημιουργώντας
έναν φαύλο κύκλο:
προβάλλω → εγκρίνομαι → νιώθω πρόσκαιρη αξία → χρειάζομαι ξανά προβολή.
Το ζήτημα δεν είναι η προβολή. Είναι το γεγονός ότι η αποδοχή συνδέεται όλο και
περισσότερο με την εικόνα και όχι με την εμπειρία.
Η απόσταση ανάμεσα στην εικόνα και την πραγματικότητα
Οι εικόνες που κατακλύζουν τα κοινωνικά δίκτυα συχνά απέχουν σημαντικά από την
καθημερινή, βιωμένη πραγματικότητα. Φίλτρα, επεξεργασία, επιλεγμένες στιγμές και
αισθητική τελειότητα δημιουργούν μια εκδοχή ζωής και σώματος που δεν είναι ολόκληρη.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, όμως, δεν επεξεργάζεται αυτές τις εικόνες ως «κατασκευές». Τις
βιώνει συναισθηματικά ως μέτρο σύγκρισης.
Και αυτή η σύγκριση γεννά εσωτερικά συμπεράσματα:
– «Έτσι πρέπει να είμαι για να αξίζω»
– «Έτσι θα με θέλουν»
– «Έτσι θα εγκριθώ»
Η απόσταση ανάμεσα στο προβαλλόμενο εγώ και στο βιωμένο εγώ μεγαλώνει. Και όσο
μεγαλώνει, τόσο εντείνεται το άγχος, η ντροπή και η αίσθηση ανεπάρκειας.
Η «ελκυστική» εικόνα ως συντόμευση αποδοχής
Ιδιαίτερα για τις γυναίκες, η αποδοχή μέσω μιας ελκυστικής ή σεξουαλικοποιημένης
εικόνας λειτουργεί συχνά ως γρήγορη συντόμευση επιβεβαίωσης. Η κοινωνία έχει
συνδέσει βαθιά την επιθυμητότητα με την αξία.
Πίσω από αυτή την επιλογή δεν κρύβεται απαραίτητα ματαιοδοξία.
Συχνά κρύβεται:
η ανάγκη να νιώσω ορατή,
η ανάγκη να νιώσω επιθυμητή,
η ανάγκη να νιώσω ότι υπάρχω θετικά στο βλέμμα του άλλου.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν η αποδοχή εξαρτάται αποκλειστικά από μια εικόνα που δεν
περιλαμβάνει την κούραση, την ευαλωτότητα, τις αντιφάσεις, την ψυχική πολυπλοκότητα.
Τότε η γυναίκα δεν συνδέεται με τον εαυτό της, αλλά με το βλέμμα που την εγκρίνει.
Όταν η αποδοχή γίνεται όρος ύπαρξης
Σε αυτό το σημείο, η ανάγκη για αποδοχή μετατρέπεται σε ρυθμιστή αυτοεκτίμησης. Η
διάθεση, η αίσθηση αξίας και η αυτοεικόνα αρχίζουν να εξαρτώνται από την ψηφιακή
ανταπόκριση.
Και εδώ εμφανίζεται μια σιωπηλή ψυχική φθορά: η χαρά γίνεται εύθραυστη, η
αυτοεκτίμηση ασταθής, η ανάγκη για επιβεβαίωση διαρκής. Η αποδοχή της εικόνας δεν
ισοδυναμεί με αποδοχή του εαυτού — και αυτό αφήνει ένα κενό που δεν γεμίζει.
Προς μια πιο προστατευτική σχέση με τον εαυτό
Η ψυχική φροντίδα σήμερα δεν σημαίνει απόσυρση από τα κοινωνικά δίκτυα. Σημαίνει
επίγνωση.
Επίγνωση ότι η εικόνα δεν είναι ταυτότητα, ότι η επιθυμητότητα δεν είναι αξία, ότι η
αποδοχή δεν είναι απόδειξη αγάπης.
Η ανάγκη να είμαστε αρεστές δεν εξαφανίζεται. Ωριμάζει όταν παύει να κυβερνά τις
επιλογές μας και συνυπάρχει με τα όριά μας.
Όταν μπορούμε να υπάρχουμε χωρίς να διορθώνουμε διαρκώς την εικόνα μας για να
χωρέσουμε, τότε η σχέση με τον εαυτό γίνεται πιο σταθερή· και σε έναν κόσμο που
επιβραβεύει το φαίνεσθαι, αυτή η επιστροφή στον βιωμένο εαυτό είναι μια βαθιά,
προστατευτική μορφή ψυχικής φροντίδας
Ελίνα Τρωγάδα
B.Sc. Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια
Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας παιδιών , εφήβων ενήλικων
elinatr@yahoo.com
6978268826